Ezel

Göndermeler

Mesnevi'den

Düşüncede ilk olan, işte sonra ortaya çıkar; özellikle de ezel vasfı bulunan düşünce olursa.

İmam-ı Gazali'den

İşte bu [gibi meseleleri onlarla tartışmaktan vazgeçtik], çünkü âlem hakkında araştırma, onun yaratılmış veya ezelî oluşu üzerinde yürümektedir. Yaratılmışlığı sâbit olunca ister küre şeklinde, ister yayvan, ister altıgen veya sekizgen olsun, iddia ettikleri gibi gök ve altındakiler ister on üç, ister daha az veya daha çok tabakadan oluşsun fark etmez. Bu konular üzerinde durmanın, ilâhiyat bahisleriyle olan ilgisi, tıpkı soğanın kaç katı, narın kaç tanesi bulunduğu konusu üzerinde durmak gibidir. Amaç, nasıl olursa olsun, âlemin sadece Allah'ın fiili olduğunu vurgulamaktır.

Olayların zincirleme gidişinin son bulduğu bir uç varsa o ezelî olur. Bu durumda kendi ilkenize göre, ezelîden, sonradan olanın sudûrunun mümkün olması gerekir.

Bütün bunlar, hayal gücünün (vehim) “önce”siz bir başlangıcın varlığını kavrayamayışından kaynaklanmaktadır. İşte hayal gücünün kendisinden ayrılamadığı bu “önce”nin biz gerçek bir şey olduğunu sanırız ki o da zamandır.

Zira her ne kadar hasım olan [ filozof ] cismin ezelîliğine inansa da hayal gücü onun sonradan yaratıldığını düşünmekten geri duramaz. Biz [ kelâmcılar ] her ne kadar cismin yaratılmış olduğuna inansak da hayal gücümüz bazen onun [ezel|ezelî]] olduğunu düşünmekten geri duramaz.