Neden

Göndermeler

Mevlânâ'dan

Çünkü zaruretten dolayı bir murdar mubah olur; zaruret sebebiyle nice bozuk şey uygun olur.

İsim -sıfattan- türemiştir; sıfatlarının başlangıcı yoktur. İllet-i ûlâ/ İlk sebep -adlandırması- gibi yanlış değildir. Yoksa alay ve maskaralık olur; sağıra, «duyar» ve köre «ışık» demek gibi.

Sebep bilinmeyince hastalığın ilacı zordur; onda yüz ihtimal vardır. Sebebi bilirsen kolaydır; sebepleri bilmek, bilgisizliği defeder.

-Bunları- değiştirenden bil, vasıtaları bırak; çünkü vasıtalarla onun aslından uzaklaşırsın. Vasıtanın arttığı yerde kavuşma kaçar; vasıta az olunca kavuşma zevki daha fazladır. Sebepten bilirsen hayretin az olur; hayretin, seni huzura ulaştırır.

İmam-ı Gazali'den

Tasavvuf yolunun öğrenmekle ve iştirakle elde edilmesi mümkün olan cihetlerini tahsil ettim. Anladım ki sofiyenin büyüklerinin ulaşmak istedikleri mertebe öğrenmekle değil, tatmakla, halle (yaşamakla) vesıfatları değiştirmekle elde edilir. Sıhhatin ve tokluğun ta´riflerini, sebep ve şartlarını bilmkle sağlam olmak, tok olmak arasında ne kadar büyük fark vardır. Bunun gibi sarhoşluğu: «Mideden yükselen buharın fikir madenlerini (dimağı) kaplamasından ileri gelen bir haldir.» Şeklindeki ta´rifile sarhoş olmak arasında da büyük fark vardır. Aslında bir sarhoş, sarhoşluğu ta´rif edemez, sarhoşluk hakkında hiçbir bilgisi yoktur, fakat sarhoş olur. İçki içmeyen bir kimse ise, sarhoşluğu ta´rif eder, sarhoşluk hakkındaki bütün bilgilere sahiptir; halbuki kendisinde sarhoşluk yoktur. Hasta olan bir tabib de hastalığı esnasında sıhhatın ta´rifini, sebeplerini, ilâçlarını bilir. Halbuki sıhhatini kaybetmiştir. Yine bunun gibi zuhdün (ahîret için dünyadan yüz çevirmenin) hakikatini, sebeplerini, şartlarını bilmekle zahid hayatı yaşamak, nefsi dünyadan vazgeçirmek arasında da fark vardır. Kat´i olarak anladım ki sofiye sözlere değil, iyi hallere sahiptir. İlim yoluyla elde edilmesi mümkün olanı tahsil ettim. Yalnız işitmek ve öğrenmekle tahsil mümkün olmayıp tatmak ve hak yoluna girmekle bilinecek olan husular kalmıştı.

İmanın üç esasının kalbimde sağlam bir şekilde yer etmesi, muayyen ve mücerret bir delil ile değil, çeşitli sebepler, karineler ve sayısız tecrübelerin bir neticesi olmuştur.

Hatta susamış bir kimsenin önünde, her bakımdan kendi isteğine uygun su dolu iki eşit bardak bulunsaydı, ikisinden birini seçmesi mümkün olmazdı. Ancak o bunlardan en güzel veya en hafif bulduğunu yahut sağını kullanıyorsa sağ yanına en yakın olanı ya da -gizli veya açık olsun- herhangi bir sebepten ötürü birini alır.Böyle olmasaydı bir şeyi benzerinden ayırt etmek hiçbir şekilde düşünülemezdi.