Nisbet

ayrıca bknz. İzafiyet.

Göndermeler

İmam-ı Gazali'den

Uyanık halde his veya akıl yolu ile inandığın şeylerin hepsinden nasıl emin olabilirsin? Vakıa senin o inancın yaşadığın haline nisbetle doğrudur. Fakat mümkündür ki, sana bir diğer hal ârız olur da o halin uyanıklık haline nisbeti, uyanıklık halinin uyku haline nisbeti gibi kalır. Artık ârız olan nisbetle uyanıklık halin uykudaki haline döner. Bir hal sana bir kere geldi mi aklın ile tevehhüm ettiğin her şeyin aslı olmıyan bir takım hayalâttan ibaret olduğunu kesin olarak anlarsın. Yahut bu hal ihtimal ki sofiyyenin iddia ettikleri haldir. Onlar kendilerinden geçip hislerini kaybettikleri zaman kendilerinin akıl yoluyla çözülmesi mümkün olmıyan bazı şeyleri müşahede ettiklerini söylerler. Ola ki bu hal ölüm halidir. Çünkü Resulullah (S. A. V.)«İnsanlar uyku halindedirler. Öldükleri zaman uyanırlar» buyurmuşlardır. Dünya hayatı ahirete nisbetle bir uyku sayılabilir. İnsan ölünce her şey ona dünya da gördüklerinden başka türlü görünür.

Bu iki lafızdan asıl anlaşılan, bir zâtın varlığı ve diğer zâtın yokluğudur. İki lafzın ayrılmasını sağlayan üçüncü şey ise bize nisbetle gerekli olan bir ilişkidir.

Eğer sen bir yöne “üst” diyorsan, bu, o başının üstünde, diğerine “alt” diyorsan bu da o ayağının altında bulunduğu içindir. O halde yön, sana nisbetle değişen bir addan ibarettir. Sana göre alt olan, yerkürenin diğer tarafında tabanı senin tabanına karşılık geldiğini varsaydığın bir başkasına göre üst sayılır.