Yargı

Göndermeler

İmam-ı Gazali'den

İçim diyordu ki: «Mahsusata nasıl itimad olunabilir? Bunların en kuvvetlisi ve kendine en çok itimad edileni göz hassesidir. Hakiki göz gölgeye baktığı zaman onun durduğunu ve hareket etmediğini zanneder. Bir müddet sonra tecrübe ve müşehede ile durduğunu zannettiği gögenin hareket halinde olduğunu anlar. Ancak bu hareket birdenbire değil, tedricen meydana gelir ve hiç bir zaman aynı yerde kalmaz. Yine göz yıldıza bakıtığı zaman, onu bir altın lira kadar küçük görür. Halbuki matematik ilmi, göze bir altın lira kadar görünen yıldızların her birinin dünyamızdan daha büyük olduğunu isbat etmiştir. Mahsusat da buna benzer. Birçok hallerde his hâkimi hükmediyor, fakat akıl hâkimi his hâkiminin hükmünü müdafaası mümkün olmıyacak şekilde yalanlıyor.»

Sizin imkân diye sözünü ettiğiniz şey, aklın yargısından ibarettir. Aklın varlığını kabulleneceği ve bu kabullenmeyi imkânsız görmediği şeye “mümkin”, akılca kabullenilmesi mümkün olmayana “imkânsız”, aklın yokluğunu kabullenemediği şeye de “zorunlu” adını vermekteyiz.