Enflasyon
(İng. inflation) Fiyatların artışı.
Enflasyonun parasal ve reel bileşeni
Enflasyon, yaygın biçimde göreli fiyat hareketlerinin etkisinden arınmış fiyat artışı olarak düşünülür ve zımnen sorunsuz biçimde tek bir oranla, diyelim ki π ile ölçülebileceği benimsenir. Buna enflasyonun ilk tanımı diyeyim. Mal ve hizmetlerin tek olmaması halinde bu hayali enflasyon şöyle ifade edilebilir; para arzı ile mal ve hizmetlerin tümünün fiyatları aynı π oranında artarsa enflasyon oranı tartışmasız biçimde π olur. Bu durumda enflasyon tamamen parasal bir olaydır. Enflasyon, sanki durum buymuş gibi idealize edilir.
Halbuki fiyatların tümünün eşanlı olarak aynı oranda artması, yaşamımızda neredeyse hiç rastlanmadığımız bir durumdur. Bu eşanlı aynı oranda artış varsayımı, ne ifadeyi basitleştirici, çözümlemeyi kolaylaştırıcı bir varsayımdır, ne de bu varsayımdan sapmaları inceleyebileceğimiz ondan yola çıkarak inceleyebilmemizi sağlayan bir varsayımdır. Üstelik yanıltıcıdır.
Diyelim ki geri kalan malların fiyatları değişmezken üretim ya da tüketim koşullarındaki değişim sonucu belli bir mal ucuzlasın. Yaşanan (1) reel bir olaydır, (2) yalnızca göreli fiyatlar değişmiştir. Enflasyonun ilk tanımına göre π=0'dır ama en azından tüketicilerin alım gücü artmıştır.
Diğer malların fiyatlar ve talep edilen miktarlarında bir değişiklik olmadan bir malın fiyatının değişmesi, fiyat esnekliğinin 1'e eşit olmasının sonucudur.
Birim esnek talep durumunda tüketicilerin söz konusu mal için gelirlerinden ayırdıkları pay sabittir. Mal ve hizmetlere taleplerin tümü birim esnekse topluluğun fayda fonksiyonu Cobb-Douglas fonksiyonuyla özetlenebilir. Durum buysa alım gücündeki artış oranı, maliyeti azalan malın fiyatının değişim oranı ile o malın toplam tüketim harcamaları içindeki payının çarpımıdır. Formel olarak ifade edersek αi i. malın toplam tüketim harcaması içindeki payını ve πi i. malın fiyat artışını gösteriyorken k fiyatı değişen malsa satın alma gücündeki artış oranı π=αk×πk olur. Satın alma gücündeki azalış oranına enflasyonun ikinci tanımı diyorum.
İkinci tanıma uyan enflasyon, birinci tanımla tam bir kontrast içinde tamamen reel bir olaydır. Gerçekleşen enflasyon, kural olarak kısmen parasal kısmen de reeldir.
İkinci tanıma uygun örneği, daha kolay anlaşıldığı için bir malın ucuzlaması olarak (πk<0, dolayısıyla π<0) verdim. Malın göreli fiyatı, üretiminde teknolojik bir değişimle ya da tüketiminde daha az miktarla aynı sonuca ulaştıracak bir yenilikle açıklanabilir ve rahatlıkla anlaşılır. Zor olan bir malın diğer mallar cinsinden (diğer malların tümü için aynı artış oranında) göreli fiyatının nasıl olup da daha yüksek hale geldiğidir. Üretimde üretkenlik azaltıcı yatırım ya da tüketimde israf açıklayıcı olabilir ama insanların nasıl olup da üretkenliği azaltacak yatırım yaptığının ve israf ettiğinin, yani refahını azaltacak biçimde tüketim yaptığının doğrudan bir açıklanması yoktur. Kuraklık, yıkıcı deprem gibi negatif üretkenlik şokları ya da kur haddindeki artış gibi maliyet etmenleri, geçicidir; kalıcı oluyorlarsa üretkenlik düşüren yatırım ve israf açıklamalarına geri dönülür.
Kısmi Denge Çözümlemesi
Yaşanan enflasyon, "ya parasaldır ya da reeldir" denebilecek kadar da basit biçimde açıklanamaz. Köken olarak üretim ya da tüketim koşullarındaki değişimin sonucu olarak artması ya da azalması gereken tek bir malın fiyatı olsa bile bundan ekonominin tümü etkilenir.
Tek bir üründe yaşanan arz şokunun sonucunda hangi fiyat hareketlerinin yaşandığını incelemeye kısmi denge çözümlemesiyle başlamak uygun olur. Kısmi denge çözümlemesinde ortaya 1. Tablo'da özetlenen, fiyatın talep esnekliğine bağlı olarak farklılık gösteren sonuçlar çıkar.
Herhangi bir i. mala fiyatın talep esnekliğini, εi ile gösteriyorum.
| Talep esnekliği | Maliyet azaltıcı arz şoku |
Maliyet artırıcı arz şoku |
|---|---|---|
| esnek değil εk < 1 |
kısmen enflasyonist | kısmen deflasyonist |
| birim esnek εk = 1 |
tamamen reel | tamamen reel |
| esnek εk > 1 |
kısmen deflasyonist | kısmen enflasyonist |
Birim esnek talep (εk = 1) durumundan başlarsak miktar, fiyatla ters orantılı olarak değişir, miktar artışı -πk olur. Üretim koşullarında maliyet azaltıcı bir değişiklik yaşandığında fiyat düşerken (πk < 0) miktar fiyat değişim oranının mutlak değeri, |-πk|, oranında artar. Hem deflasyon oranı hem de büyüme oranı α×|-πk| olur. Fiyat arttığındaysa tam tersi olur, enflasyon oranı α×πk olurken ekonomi aynı oranda küçülür. Fiyat ister artsın, ister azalsın k. ürün için yapılan harcama değişmez ve bu sektördeki değişim, diğer sektörleri etkilemez.
Birim esneklik sağlayan Cobb-Douglas fonksiyonel biçminin, pratikte karşılığı neredeyse hiç bulunmaz ve birim esneklik farklılık, kısmi denge sonucunun daha değişmesini gerektirir.
Esneklik birden küçükse -yani talep esnek değilse, εk < 1 ise- fiyattaki değişim miktarın daha düşük oranda değişmesini gerektirir.
Sigara, araba yakıtı gibi ya bağımlılıktan ya da gereksinimden dolayı talep edilen miktarı fiyatı değişse bile tüketicilerin talep ettikleri miktarı kolay kolay değiştiremedikleri ürünlerin talebi esnek değildir. Bu tür bir malın fiyatı arz koşullarındaki değişiklikten dolayı, örneğin yerli paranın değerlenmesinden dolayı artarsa miktardaki azalma sınırlı kalır bu mal için yapılan harcama artar. Kısmi dengeye ulaşılması için bütçe yetersiz kalır. Ulaşıldığını varsayarsak
Kısmi denge çözümlemesinin genişletilmesi
Genel denge çözümlemesi ve makroekonomik çözümleme
Genel denge çözümlemesi, makroekonomik çözümleme
Kullanılabilir kredi
Notes
Bir dönem içinde elde edilen toplam gelir, Y, üç biçimde kullanılır; tüketim için mal ve hizmet alımı, C, yatırım için mal ve hizmet alımı, I, ve bir dahaki döneme aktarılmak için saklanandaki artış/azalış (İng. hoarding), ΔH. Gelir satın alma gücüdür ve gelir olmanın önkoşulu, başkasına aktarıldığında karşılığında mal ve hizmet alabilecekleri kredi olmaktır.
Gelir, Y, satılan malların değerine eşittir; p fiyat, q miktar vektörüyken Y=pT q.
Ayrıca bknz. deflasyon, enflasyonun ölçülmesi, enflasyonun neden ve dinamiği, değerin üç biçimi, makroekonomik para politikaları, hedonik fiyat endeksi