Enflasyon

(İng. inflation) Fiyatların artışı.

Enflasyonun parasal ve reel bileşeni

Enflasyon, yaygın biçimde göreli fiyat hareketlerinin etkisinden arınmış fiyat artışı olarak düşünülür ve zımnen sorunsuz biçimde tek bir oranla, diyelim ki π ile ölçülebileceği benimsenir. Buna enflasyonun ilk tanımı diyorum. Mal ve hizmetlerin tek olmaması halinde bu hayali enflasyon şöyle ifade edilebilir; para arzı ile mal ve hizmetlerin tümünün fiyatları aynı π oranında artarsa enflasyon oranı tartışmasız biçimde π olur. Bu durumda enflasyon tamamen parasal bir olaydır. Enflasyon, sanki durum buymuş gibi idealize edilir.

Halbuki fiyatların tümünün eşanlı olarak aynı oranda artması, yaşamımızda neredeyse hiç rastlanmadığımız bir durumdur. Bu eşanlı aynı oranda artış varsayımı, ne ifadeyi basitleştirici, çözümlemeyi kolaylaştırıcı bir varsayımdır, ne de bu varsayımdan sapmaları ondan yola çıkarak inceleyebilmemizi sağlayan bir varsayımdır. Üstelik yanıltıcıdır.

Diyelim ki geri kalan malların fiyatları değişmezken üretim ya da tüketim koşullarındaki değişim sonucu belli bir mal ucuzlasın. Yaşanan (1) reel bir olaydır, (2) yalnızca göreli fiyatlar değişmiştir. Enflasyonun ilk tanımına göre π=0'dır ama en azından tüketicilerin alım gücü artmıştır.

Diğer malların fiyat ve talep edilen miktarlarında bir değişiklik olmadan bir malın fiyatının değişmesi, fiyat esnekliğinin 1'e eşit olmasının sonucudur.

Birim esnek talep durumunda tüketicilerin söz konusu mal için gelirlerinden ayırdıkları pay sabittir. Mal ve hizmetlere taleplerin tümü birim esnekse topluluğun fayda fonksiyonu Cobb-Douglas fonksiyonuyla özetlenebilir. Durum buysa alım gücündeki artış oranı, maliyeti azalan malın fiyatının değişim oranı ile o malın toplam tüketim harcaması içindeki payının çarpımıdır. Formel olarak ifade edersek α_i i. malın toplam tüketim harcaması içindeki payını ve π_i i. malın fiyat artışını gösteriyorken k fiyatı değişen malsa satın alma gücündeki artış oranı π=α_k×π_k olur. Satın alma gücündeki azalış oranına enflasyonun ikinci tanımı diyorum.

İkinci tanıma uyan enflasyon, birinci tanımla tam bir kontrast içinde tamamen reel bir olaydır. Gerçekleşen enflasyon, kural olarak kısmen parasal kısmen de reeldir.

İkinci tanıma uygun örneği, daha kolay anlaşıldığı için bir malın ucuzlaması olarak (π_k<0, dolayısıyla π<0) verdim. Malın göreli fiyatı, üretiminde teknolojik bir değişimle ya da tüketiminde daha az miktarla aynı sonuca ulaştıracak bir yenilikle açıklanabilir ve rahatlıkla anlaşılır. Zor olan bir malın diğer mallar cinsinden (diğer malların tümü için aynı artış oranında) göreli fiyatının nasıl olup da daha yüksek hale geldiğidir. Üretimde üretkenlik azaltıcı yatırım ya da tüketimde israf açıklayıcı olabilir ama insanların nasıl olup da üretkenliği azaltacak yatırım yaptığının ve israf ettiğinin, yani refahını azaltacak biçimde tüketim yaptığının doğrudan bir açıklanması yoktur. Kuraklık, yıkıcı deprem gibi negatif üretkenlik şokları ya da kur haddindeki artış gibi maliyet etmenleri, geçicidir; kalıcı oluyorlarsa üretkenlik düşüren yatırım ve israf açıklamalarına geri dönülür.

Kısmi Denge Çözümlemesi

Yaşanan enflasyon, "ya parasaldır ya da reeldir" denebilecek kadar da basit biçimde açıklanamaz. Köken olarak üretim ya da tüketim koşullarındaki değişimin sonucu olarak artması ya da azalması gereken tek bir malın fiyatı olsa bile bundan ekonominin tümü etkilenir. Böyle bir etkinin yokumsanabilecek denli az olduğunu varsayıp yokumsarsam yaptığım kısmi denge çözümlemesi olur. Önce tek bir sektörde üretim şoku sonrası yaşanan fiyat artışının kısmi denge çözümlemesiyle başlayayım.

Herhangi bir i. maldan talep edilen miktardaki yüzde değişimi ξ_i ile ve fiyatın talep esnekliğini, ε_i = -ξ_i/π_i ile gösteriyorum.

Birim esnek talep (ε_k = 1) durumundan başlayayım; miktar, fiyatla ters orantılı olarak değişir, talep edilen miktarın yüzde artışı oranı π_k olur. Üretim koşullarında maliyet azaltıcı bir değişiklik yaşandığında fiyat düşerken (π_k < 0) miktar, fiyat azaldığı oranda artar; ξ_k=-π_k. Bu durumda ortalama fiyat azalma oranı, aynı oranda büyümeyi ima edecek biçimde α_k×(-π_k) olur. Fiyat arttığındaysa tam tersi gerçekleşir, enflasyon oranı α_k×π_k olurken ekonomi aynı oranda küçülür. Fiyat ister artsın, ister azalsın k. ürün için yapılan harcama değişmez ve bu sektördeki değişim, diğer sektörleri etkilemez.

Birim esneklik sağlayan Cobb-Douglas fonksiyonel biçminin, pratikte karşılığı neredeyse hiç bulunmaz ve birim esneklikten farklılık, kısmi denge sonucunun değişmesini gerektirir.

Birim esneklikten farklılık, ilk çözümsel aşamada fiyat değişiminin fiyatı değişen mala yapılan harcamaya etkisizliğini 1. Tablo'dan izlenebileceği biçimde ortadan kaldırır.

1. Tablo: Bir malda (k. malda) yaşanan arz şoku sonrası o mala yapılan harcamadaki değişim

Talep esnekliği	Maliyet azaltıcı arz şoku	Maliyet artırıcı arz şoku
esnek değil εk < 1	azalır	artar
birim esnek εk = 1	değişmez	değişmez
esnek εk > 1	artar	azalır

Sigara, araba yakıtı gibi fiyatı değişse bile tüketicilerin ya bağımlılıktan ya da gereksinimden dolayı talep edilen miktarı kolay kolay değiştiremedikleri ürünlerin talebi, esnek değildir. Bu tür bir malın fiyatı arz koşullarındaki değişiklikten dolayı, örneğin yerli paranın değerlenmesinden dolayı artarsa miktardaki azalma sınırlı kalır bu mal için yapılan harcama artar. Fiyatı azaldığında ise tüketilen miktar o oranda azalmaz ve yapılan harcama artar.

Eksikliği ikame edilebilen diğer ürünlerle giderilebilen, tüketicinin bağımlı olmadığı ürünlere talep esnektir. Bu tür bir ürünün fiyatı arttığında tüketiciler, ürünün ikamelerine yönelir ve bu ürüne yapılan harcama düşer. Fiyatı azaldığında ise tüketiciler, bu ürüne yönelirler ve ürüne yapılan harcama artar.

Esnek talep durumunda fiyat artışı, esnek olmayan talep durumunda fiyat azalışı, harcamaları azaltır.

Esnek talep durumunda fiyat azalışı, esnek olmayan talep durumunda fiyat artışı, harcamaları artırır.

Tek bir üründe yaşanan arz şokunun sonucunda hangi fiyat hareketlerinin yaşandığını incelemeye kısmi denge çözümlemesiyle başlamak uygun olur. Kısmi denge çözümlemesinde ortaya 1. Tablo'da özetlenen, fiyatın talep esnekliğine bağlı olarak farklılık gösteren sonuçlar çıkar.

Herhangi bir i. mala fiyatın talep esnekliğini, ε_i ile gösteriyorum.

2. Tablo: Bir malda (k. malda) yaşanan arz şoku sonrası fiyat hareketleri

Talep esnekliği	Maliyet azaltıcı arz şoku	Maliyet artırıcı arz şoku
esnek değil εk < 1	kısmen enflasyonist	kısmen deflasyonist
birim esnek εk = 1	tamamen reel	tamamen reel
esnek εk > 1	kısmen deflasyonist	kısmen enflasyonist

Esneklik birden küçükse -yani talep esnek değilse, ε_k < 1 ise- fiyattaki değişim miktarın daha düşük oranda değişmesini gerektirir.

Genel denge çözümlemesi ve makroekonomik çözümleme

Genel denge çözümlemesi, makroekonomik çözümleme

Notes

Bir dönem içinde elde edilen toplam gelir, Y, üç biçimde kullanılır; tüketim için mal ve hizmet alımı, C, yatırım için mal ve hizmet alımı, I, ve bir dahaki döneme aktarılmak için saklanandaki artış/azalış (İng. hoarding), ΔH. Gelir satın alma gücüdür ve gelir olmanın önkoşulu, başkasına aktarıldığında karşılığında mal ve hizmet alabilecekleri kredi olmaktır.

Gelir, Y, satılan malların değerine eşittir; p fiyat, q miktar vektörüyken Y=p^T q.

Ayrıca bknz. deflasyon, enflasyonun ölçülmesi, enflasyonun neden ve dinamiği, değerin üç biçimi, makroekonomik para politikaları, hedonik fiyat endeksi