Enflasyonun ölçülmesi

Enflasyon, yaygın biçimde göreli fiyat hareketlerinin etkisinden arınmış fiyat artışı olarak düşünülür ve zımnen sorunsuz biçimde tek bir oranla, diyelim ki π ile ölçülebileceği benimsenir. Buna enflasyonun ilk tanımı diyeyim. Mal ve hizmetlerin tek olmaması halinde bu hayali enflasyon şöyle ifade edilebilir; para arzı ile mal ve hizmetlerin tümünün fiyatları aynı π oranında artarsa enflasyon oranı tartışmasız π olur. Bu durumda enflasyon tamamen parasal bir olaydır. Enflasyon, sanki durum buymuş gibi idealize edilir.

Halbuki fiyatların tümünün eşanlı olarak aynı oranda artması, yaşamımızda hiç rastlanmadığımız bir durumdur. Bu eşanlı aynı oranda artış varsayımı, ifadeyi basitleştirici, çözümlemeyi kolaylaştırıcı bir varsayım değildir; yanıltıcıdır. Diyelim ki geri kalan malların fiyatları değişmezken üretim ya da tüketim koşullarındaki değişim sonucu belli bir mal ucuzlasın. Yaşanan (1) reel bir olaydır, (2) yalnızca göreli fiyatlar değişmiştir. Enflasyonun ilk tanımına göre π=0'dır ama en azından tüketicilerin alım gücü artmıştır.

Tüketicilerin mal ve hizmetlere gelirlerinden ayırdıkları pay sabitse eşdeyışle, tüketicilerin fayda fonksiyonu Cobb-Douglas ise alım gücündeki artış oranı, söz konusu malın fiyatının artış oranı ile o malın toplam tüketim harcamaları içindeki payının çarpımıdır. Formel olarak ifade edersek α_i i. malın toplam tüketim harcamaları içindeki payını ve π_i fiyat artışını gösteriyorken k fiyatı artan malsa satın alma gücündeki artış oranı π=α_k×π_k olur. Satın alma gücündeki artış oranına enflasyonun ikinci tanımı diyorum. Bu ikinci tanıma uyan enflasyon tamamen reel bir olaydır.

İkinci tanıma uygun örneği, daha kolay anlaşıldığı için bir malın ucuzlaması olarak verdim. Malın göreli fiyatı, üretiminde teknolojik bir değişimle ya da tüketiminde daha az miktarla aynı sonuca ulaştıracak bir yenilikle açıklanabilir ve rahatlıkla anlaşılır. Zor olan bir malın diğer mallar cinsinden (diğer malların tümü için aynı artış oranında) göreli fiyatının nasıl olup da daha yüksek hale geldiğidir. Üretimde üretkenlik azaltıcı yatırım ve tüketimde israf açıklayıcı olabilir ama insanların nasıl olup da üretkenliği azaltacak yatırım yaptığının ve israf ettiği, yani refahını azaltacak biçimde tüketim yaptığının doğrudan bir açıklanması yoktur.

Ekonomi muhasebe kayıtlarından oluşmadığı için olay bu kadar da basit değildir. Köken olarak üretim ya da tüketim koşullarındaki değişimin sonucu olarak artması ya da azalması gereke tek bir malın fiyatı olsa bile bundan ekonominin tümü etkilenir. Bu konuyu az ileriye bırakarak tek bir mala yoğunlaşmayı biraz daha sürdüreyim.

Hedonik fiyat endeksleri, (genellikle yalnızca tüketim yanı düşünülerek) mallarla birlikte aslında malların taşıdıkları özelliklerin fiyatlandığı fikrine dayanır. Bilgisayarın yalnızca bellek ve CPU hızı olmak üzere iki özelliği olduğunda bilgisayarın fiyatı bellek genişliği çarpı belleğin fiyatı ile CPU hızı çarpı CPU hızının fiyatının toplamından oluştuğu düşüncesiyle özelliklerin fiyatları saptanır sonra değişik bellekli ve CPU hızlı bilgisayarlar olsa da fiyat endeksleri özelliklerin miktar ve fiyatlarıyla hedonik fiyat endeksleri hesaplanır.

Özellikle yeni ürünlerin piyasasının kurulduğu ve ürünlerin niteliklerinin hızla değiştiği koşullarda hedonik fiyat endekslerinin yararlı olabileceği düşünülse de tam da bu koşullarda ciddi sorunları ortaya çıkar.